Ahozkotasunaren ahoak Ikus-entzuleriaren Ikerketan.

Idatzizkoaren eta ahozkoaren arteko harremana auzi zaharra da Komunikazioaren Ikerketan, baina baita komunikabideen ekosistema garaikidean gaurkotasun handikoa ere. Izan ere, testuaren eta hartzearen izaerari buruzko gogoeta orok galdegin beharra du ahozkoaren eta idatzizkoaren lekuaz giza komunikazioan, eta egungo multimedia bateratzeak eta ikus-entzulerien ibilera transmediatikoek (Jenkins, 2006) arazoa ebatzi baino, berriro mahaigaineratu dute. Finean, idatzizkoaren eta ahozkoaren arteko harremanak telebistaren izaerari buruzko eztabaida ere islatzen du: zer da telebista? Ekoitzitako, igorritako, inskribatutako ikus-entzunezko testuen jarioa, ala jario horrekiko kontaktua, esperientzia eta kontakizuna? Non da telebista? Haren saio, iragarki, egitura formal eta diskurtsoaren antolamenduetan, ala hauekiko eratzen diren unean-uneko harreman iragankor, aldakor eta erregistratu gabekoetan?

Michel de Certeaurentzat idazketa berezko espazio baten eraikuntza da, finean: “ Zer da idaztea orduan? Nik ´idaztea´ berezko espazio (un espace propre), zuriune bat eraikitzeko jarduera zehatza bezala izendatzen dut – orrialdea- bertatik aurretiaz isolatua izan den kanpoaldearekiko boterea duen testua” (de Certeau, 1984: 134)[1]. Idatzizkoa, hortaz, (komunikabideen) espazioaren okupazio estrategikoa da, boteretsuaren pribilegioa modernitatean. Ahozkoa, aldiz, idatzizkoaren botere guneetatik at, menpekoen ahotsetan kokatzen den tradizioa da Eguneroko Bizitzaren Praktika lanaren egilearentzat: idatzizkoari estrategia dagokio, ahozkoari aldiz taktika. Idatzizkoari ekoizpenaren ideia lotzen zaio, aurrerapen zientifiko, artistiko, ekonomikoa. Ahozkoari aldiz lorratzik uzten ez duen, berezko espaziorik ez duen sormen lana dagokio:

 ´Egite´ hau ekoizpena da, poiesia, baina ezkutukoa, ´ekoizpen´ sistemek (telebistak, hirigintzak, merkataritzak, eta abar) definitu eta okupaturiko lurraldeetan sakabanatuta baitago, eta sistema hauen hedakuntza hazkorrak ez baitie ´kontsumitzaileei´ lekurik uzten sistemaren produktuekin zer egiten duten erakusteko. Ekoizpen arrazionalizatu, espantsionista eta aldi berean zentralizatu, zaratatsu eta ikusgarriari beste ekoizpen bat dagokio, “kontsumoa” deitutakoa. (de Certeau, 1984: 14-15)[2]

Ikus-entzuleriak, hortaz, ahozkotasunaren ez-lurraldean kokatzen dira, telebistak izkribatutako espazioan isilpeko ehiztarien gisa jardunez esanahi eta plazeren ekoizpen isilean. Telebistaren ekoizpen ikusgarriak bere lurraldea osatzen du, estrategiak garatzeko gai da, eta aldiz ikus-entzuleek taktika ezberdinak baliatu behaar dituzte, beti besterena den lurretan. Roger Silverstonek ere, de Certeauren lanetik abiatuta, ahozkoa eta idatzizkoa boterearen bi muturretan kokatzen ditu: “…ahozkoak ihes eta aurka egiten du. Ahotsek eta gorputzek plazera eta mina adierazten dute. Ahozkoak esperientziaren eta oroimen kulturalaren espazioak okupatzen ditu: eguneroko bizitzaren espazioak. Idatzizko ekimenaren kanpoan eta aurka kokatzen da.” (Silverstone, 1989: 83)[3].

Walter J. Ongena ez da auziaren inguruko hain irakurketa politikoa. Haren ustez ahozko kultura kultura idatziaren aurrekaria da, testualtasuna batez ere idatzizko formei lotzen zaielarik (Ong, 2002). Interesgarria da halere komunikabideen ekosisteman bi ahozkotasun maila identifikatzen dituela ikustea. Autorearen ustez, lehen mailako ahozkotasuna idazketa edo inprentarekiko batere kontaktu edo ezagutzarik ez duen kulturei dagokie “´Lehen mailakoa´ da egungo goi-teknologiadun kulturaren ´bigarren mailako ahozkotasunarekin´ alderatuta, non telefonoak, irratiak eta haien funtzionamendurako eta existentziarako idazketa eta inprentaren beharra duten beste gailu elektronikoek ahozkotasun berri bati eusten dioten.” (Ong, 2002: 11)[4]. Zentzu horretan, gaur egun apenas existitu daitekeen lehen mailako ahozkotasunik munduan, ia kultura orok izan baitu idazketaren berri eta idatziarekiko esperientziaren bat. Halere, Wongek argudiatuko du lehen mailako ahozkotasunaren pentsamoldeak eguno komunikabideen ekosisteman ere irauten duela, kultura eta subkultura ezberdinetan. Argigarria da, zentzu berean, Joshua Meyrowitzek Robert Sacken Lekua Testuinguru Bezala lanaren iruzkinean[5] eginiko oharra (Meyrowitz, 1990: 132):

 … ahozkotasuna bakarrik existitu izan da inoiz forma garbian. Idatzizko kulturak eta kultura elektronikoak hibridoak dira. Irakurtzen dakiten kulturek hitzegiten jarraitzen dute, eta kultura elektronikoek irakurri eta idazten jarraitzen dute. “Irakurketaren kultura” bati erreferentzia egitea, orduan, ´gizarte industrializatua´ bezalako laburdura erabiltzea da. Halako kontzeptuek ez dute iradokitzen hizkera edo nekazaritza desagertu direnik, hurrenez hurren, soilik teknologia berri bat gizartearen eraldaketan egundoko papera jokatzen ari dela.[6]

Horrela hartuta, espazio hibridoa da komunikabideen espazio garaikidea: ahozkotasuna testu idatziekin bizikidetzan dago, elkarreraginean, eta ikus-entzuleek ere idatzizko kulturaren eta ahozko kulturaren ezaugarriak agertzen dituzte, haien eguneroko jardunean. Interesgarria da Meyrowitzek proposatzen duen harreman ez-baztertzailea ahozko eta idatzizko kulturen artean (Meyrowitz, 2008), non idatzizko kultura batek ez duen ahozkotasuna ukatzen, gizarte industrializatu batek nekazaritza ukatzen ez duen modu berean. Komunikabideen ekosisteman egun geroz eta argiago marraztuta ikusi dezakegun ezaugarri honek ikerketarako aukera berriak zabaltzen ditu, ahozkotasuna testu multimediekiko harremanen eta hauen bizipenekiko atari bezala baliatu baitaiteke, elkarren artean zeresanik ez duten komunikazioaren agerpen isolatu eta funtsean bateragaitz bezala hartu beharrean.

Xede horri begira, telebistaren ikus-entzulerien ikerketan ahozkotasunaren adiera ezberdinak identifikatu daitezke. Alde batetatik telebistako testuaren eraikuntzan ahozkotasunak duen garrantzia abiapuntu hartuta saioen eta generoen azterketa formala burutu da, dela hitza oinarrian duten saioetan ikus-entzuleriaren parte-hartzea aztertuz (S. M. Livingstone & Lunt, 1994), edo genero eta formato zehatzen[7] ezaugarri  eta bilakaera historikoa azaltze aldera (Askoren artean, 2000; Timberg, 2004). Telebistaren testuaren azterketa formal hauetaz gainera ikus-entzuleen telebistaren inguruko hizketa ere ikergai izan da, guraso eta seme-alaben arteko elkarrizketetan (Huesmann, Eron, Klein, Brice, & Fischer, 1983), aurrez aurreko eta telebistako berbetaren arteko ezberdintasun eta antzekotasunen azterketan (Scannell, 1991),  bezperako telenobelari buruzko emakumezkoen beharlekuko solasaldietan (Hobson, 1982) eta familia giroan sortzen diren telebistaren inguruko eztabaidetan (Goodman, 1983). Kasu guzti hauetan, ahozkotasuna iker-objektu bezala hartu izan da, telebistaren ikus-entzulerien edo telebistaren izaeraren dimentsio behagarri bezala.

Bestalde, eta ahozkotasuna ikus-entzuleriaren ikerketa etnografikorako tresna bezala hartu izan duen ikerketarik ere badago, non ahozkotasuna helburu baino bitarteko bezala hartu den. Aipamena merezi du Jukka Kortti eta Tuuli Anna Mähönenen Telebista Gogoratuz: Komunikabideen Etnografia, Ahozko Historia eta Finlandiar Hirugarren Belaunaldiko Komunikabideen Historia lanak (Kortti & Mähönen, 2009). Artikuluan telebistak Finlandian izandako 50 urteko garapena (1957tik 2007ra) aztertzen da, hainbat finlandiarren ahozko kontakizunetik abiatuta. Hau da, telebistak belaunaldi ezberdinetako finlandiarren bizitzan izan duen papera aztertzen da, belaunaldi hauen oroitzapenen bidez: telebistaren idatzizko espazioa ahozko lekukotzen bidez deskribatzen da. Irudi eta soinuen ekoizpen eta banaketarako teknologien berrikuntza eta garapenak ikertu beharrean, pertsona arruntek eguneroko bizitzan urteetan zehar teknologia hauekiko izandako harremanen kontakizuna bilatzen dute egileek. Ahozko kontakizun hauek idatziz jaso dira berauekin ikerketa etnografikoa burutzeko “Idatzizko oroitzapenak biltzeak, idazketa etnografikoak, Finlandiar historia eta folklore ikaskuntzetan tradizio luzea du” (Kortti & Mähönen, 2009: 50)[8]. Honek, ahozkoaren eta idatzizkoaren arteko banaketaz eta botere harremanetaz hausnartzea ahalbidetzeaz gainera[9] arestian aipatutako testu multimediekiko harremanen eta hauen bizipenekiko ikerketarako aukeren adibidea eskaintzen digu.

Kortti eta Mähönenen lanak Kultura Ikaskuntzekiko hurbiltasun handia agertzen du, telebistaren erabilera sozialei, eta telebistak egunerokotasuna moldatzen dituen moduei buruz galdegiterakoan, ikus-entzuleen taktiketan sakonduz, telebista ekoizle eta erregulatzaileen estrategietan baino (Kortti & Mähönen, 2009: 51). Era berean aurreko atalean jorratutako belaunaldien kontzeptuarekiko ardura ere agertzen du, telebistaren teknologien garapenarekiko (magnetoskopioak, kable eta satelite bidezko telebista…) esperientziei buruz ezezik belaunaldien arteko harremanei itaunduz adin-talde ezberdinei. Hala, parte-hartzaileei haien esperientziei buruz galdetzeaz gainera, haien guraso eta aiton-amonen telebistarekin lotutako esperientziei buruz ere galdetzen zaie (Kortti & Mähönen, 2009: 56), eta jasotako kontakizunak Finlandiar telebistaren historiaren epe esanguratsuenetan kokatzen dira, bizipen subjektiboak aldagai objektiboekin alderatzeko  (Ellis, 2000). Honek, berriro ere, garapen teknologiko eta industrialaren eguneroko esanguran sakontzea ahalbidetzen die.

Kortti eta Mähönenen lanak zantzu metodologiko oparoak eskaintzen ditu telebistarekin lotutako esperientzien ikerketan ahozko eta idatzizko lekukotzak erabiltzerako orduan.  Horretaz gain, telebistaren izaerari buruzko gogoeta aberatsak aurkezten ditu, finlandiarren kontakizun subjektiboak abiapuntutzat hartuta. Telebistak Finlandian jasan dituen eraldaketa tekniko eta industrialak ikus-entzuleen eguneroko bizipenen arabera deskribatzerakoan honen kokapen sozial eta kulturala esploratzen du. Zentzu horretan, egungo komunikabideen ekosistema konplexu eta aldakorrean telebistak oraindik ere zentraltasuna gordetzen duela ondorioztatzen dute autoreek, Meyhowitzek ohartarazi bezala, aurreko belaunaldien aztura eta jarreren arrastoak aurkituz belaunaldi berrien ulerkeretan:

 …telebistak komunikabide sozial eta kultural izaten jarraitzen du ugaritasun eta oparotasunaren aroan. Telebistaren historian aldaketa teknologiko eta kultural anitz egon diren arren, telebistarekin lotutako ohituren ezaugarri nagusiek iraun egiten dute. (…) Telebistaren teknologiaren eboluzioak ´telebistaren erabilerak´aldarazi dituen arren, nahiko harrigarria da jende gehiena zeinen kontserbadorea den telebistaren inguruan. (Kortti & Mähönen, 2009: 58)[10].

Egun telebista kokatzen den komunikabideen ekosistema hibridoa da, ez solik plataforma, testu eta ikus-entzuleriaren elkarreraginaren konplexutasunagatik, baita komunikabideekiko jarrera, uste eta ulerkerei dagokienez ere. Telebista ulertzeko moduak, harekiko harremanak eratzeko erak, ez dira forma garbiak, belaunaldi, aro eta esperientzia arras ezberdinen arragoa baizik. Ikus-entzuleriaren ikerketa etnografikoak eta ahozko lekukotzen azterketak ikus-entzuleriaren errealitateak dimentsio anitzekoak, hibridoak, ezegonkorrak eta konplexuak direla erakusten digu, eta lan honi dagokion telebistarekin lotutako aisiazko esperientzien ikerketarako bideak zabaltzen dizkigu.

---

[1] “What is writing then? I designate as ´writing´the concrete activity that consists in constructing, on its own blank space (un espace propre) – the page- a text that has power over the exteriority from which it has first been isolated.”

[2] “The ´making´ in question is a production, a poiesis, but a hidden one, because it is scattered over areas defined and occupied by systems of ´production´(television, urban development, commerce, etc.), and because the steadily increasing expansion of these systems no longer leaves ´consumers´any place in which they can indicate what they make or do with the products of these systems. To a rationalized, expansionist and at the same time centralized, clamorous, and spectacular production corresponds another production, called ´consumption´”

[3] “… the oral escapes and opposes. Voices and bodies express pleasure and pain. The oral occupies the spaces of experience and cultural memory: the spaces of everyday life. It lies outside and against the scriptural enterprise.”

[4] “It is ‘primary’ by contrast with the ‘secondary orality’ of present-day high-technology culture, in which a new orality is sustained by telephone, radio, television, and other electronic devices that depend for their existence and functioning on writing and print.”

[5] Ikus Komunikabideak eta Espazioa, 2. Atalean.

[6] … only orality has ever existed in pure form. Literate and electronic cultures are hybrids. Literate cultures continue  to speak,  and electronic cultures continue to speak and  read and write. To refer to  a “literate culture,” then, is to use a short-hand term analogous to ”industrialized society.” Such concepts do not suggest that speech or  agriculture have disappeared,  respectively,  only that a new technology  is playing a major  role in reshaping society.

[7] Elkarrizketa saio edo “talk show”–ak kasu.

[8] “Collecting written reminiscences, ethnographic writing, has a long tradition in Finnish history and folklore studies”.

[9] Izan ere, ahozkoa al da oraindik, ikerketa etnografikoa burutzeko idatziz transkribatua, gordea, aztertua eta argitaratutakoa? Bere espazio propioa gordetzen du, ala ikerketa akademikoaren idatzizko espazioan txertatzen da?

[10] “… television remains a social and cultural medium in the era of availability and plenty. Despite the many technological and cultural changes in television’shistory, most of the main features of television habits remain. Although the evolution of television technology has changed the ‘uses of television’, it is rather surprising, how conservative most people are around the tube.”

Ikus-entzuleriak definituz.

Ikus-entzuleriaren ikerketa moduetan eta eremuaren egungo egoeran sakondu aurretik, lehenik eta behin argiketa terminologiko bat burutzea ezinbestekoa da, nahasmen handia baitago errealitate ezberdinak (bai objektiboak zein subjektiboak) izendatzerako orduan. Ez euskaraz ikus-entzuleriaren inguruan burututako lan akademikoak kantitatean eskasak direlako bakarrik[1], baita, bigarren atalean aurkeztu bezala, komunikabideen ekosistema eraldatze prozesu sakon eta azeleratuan dagoelako ere, non ikus-entzuleriaren nozioa etengabeko ezbai eta berdefinizioan dagoen.

Definizio ezaren harira gainera, komunikabideen ekosistema osoan gertatzen ari diren eraldaketak komunikazioaren kontzeptu gehienei eragiten ari direla ikus daiteke. Testuaren ideia bera kasu paradigmatikoa da. Ikus-entzuleriak existitu daitezen aurrebaldintza da testua, zentzu zabalean hartuta, eta, Threadgoldek jaso bezala, testua komunikabideen ikerketan gehien erabilia eta gutxien definitua den terminoa da aldi berean. Hasiera batean Idazteun edo Eskritura Santuei zuzentzen zitzaion berba, eta gero idatzi edo inprimatutako mezu orori, interpretatu edo baloratu daitekeen edozein mezu edo zeinu sorta deskribatzeraino zabaldu da hogeigarren mende erdialdeko filosofiaren bira linguistikoaz geroztik, lehen argi bereiz zitezkeen mugak lausotuz (Threadgold, 2005: 345). Multimedia bateratzearen eta komunikabideen ekosistemaren eraldaketen ondorioz, testua ez da, dagoenekeo, lehen zena, ikus-entzuleriak eurek lehen zirena ez diren bezala. Ottek ere hala jasoko du:

Egun, komunikabideen adituek abesti, film, interneteko gune, bideo-joko eta telebista saioak, denak dituzte testutzat. Komunikabideen ikaskuntzetan, hortaz, testua kode diskurtsiboen sorta egituratua da, ikusizko zeinuz nahiz zeinu linguistikoz osatua, zein esanguratsua eta atsegingarria izan daitekeen ikus-entzuleria [jakin] batentzat. (Ott, 2008: 97)[2]

Testua, zeinuen ehundura bezala ulertuta, idatzizko erregistrotik aldendu eta irudiz, ikusizko zeinuz, komunikatu daitekeen mezu oro adieraztera heldu da. Ottek ez du entzunezko testurik aipatzen definizioan, baina era berean argudiatu daiteke zeinu sorta garaikideak ez direla ikusizkoak soilik, multimedia direla, ikus-entzunezkoak direla, adibidetzat dituen film, webgune, bideojolas eta telebista saioak bezala. Definizio saiakera aski zirkularra da, noski. Ikus-entzuleriek -edozein ikus-entzuleriak- testua behar duten bezala, testu orok behar du ikus-entzuleria, testu gisa funtzionatzeko. Kode diskurtsiboen izaera (idatzizkoa, ikusizkoa, entzunezkoa, multimedia…) eta berauen antolaketa delakoa dela, esangura edota esperientzia atsegingarriaren posibilitatea irekitzen duen aukera da testua, baita telebistakoa ere. Testua eta ikus-entzuleria elkarrekin eratzen diren errealitateak dira; bataren izaera besteak eusten du, ezinbestean.

Zentzu horretan, Shaun Moores-ek ohartarazi bezala, “Ez dago komunikabideen ikus-entzuleria bezala isolatu eta identifikatu dezakegun erakunde egonkorrik, ez eta arazorik gabeko objektu bakar bat ere guretzat behatu eta aztertzeko ´hor´ dagoena.” (Moores, 1993: 1-2)[3]. Ezegonkortasun eta problematika berberak aurkitzen ditugu telebistaren ikus-entzulerietan, ikus-entzuletzaren mugak iragazkorrak eta aldakorrak baitira. Ikus-entzuleriaren azterketa abiatzen duen erakundeak, galderak formulatzeko moduak berak, eraikitzen dute ikus-entzuleriaren konstruktua. John Hartley ikerlari beteranoak esana da: “…kasu guztietan produktua fikzio bat da, zeinak irudikapena burutzen ari den erakundearen beharrei erantzuten dien. Ikus-entzuleria ez da inoiz ere ´erreala´, edo eraikuntza diskurtsiboz kanpokoa.” (Hartley, 1987: 125)[4].

Argiketa terminologikoaren lehen pausu gisa audientzia, publiko eta ikus-entzuleria kontzeptuak jorratuko ditugu hurrenez hurren ondoren. Termino hauek gurean duten onarpen maila handia, hein handi batean, komunikazio eragileen arteko behartutako adostasunetik eratorria da; iragarle, industria eta kontsumitzaileen arteko harremanak kuantifikatu eta moneta komun bat ezartzeko ahaleginetik[5]. Edorta Arana irakasleak aipatzen duen bezala, “Ikerketa horietan ikus-entzuleria zenbatuta eta sailkatuta gero, gehienetan, publizitatearen bidezko diru trukerako” erabiltzen baita (Arana, 2008: 349). Ikerketa akademikoa ere ez da negoziazio eta tentsio terminologiko hauetaz libro: Hartleyk fikziozkotzat hartzen duen konstruktuaren definizioan beste eragile bat besterik ez da, komunikazioaren ingurune aldakorrean. Berba hauek ageri dituzten “erakundeen beharrak” ezkutatu baino azalaraztea beharrezkoa da, labur bada ere, iker-objektuari hobeto heldu asmoz termino bakoitzaren ahalik eta erabilera zehatzena mugatzeko, eta lan honi dagozkion beharrei erantzuteko.

---

[1] Ikus Euskarazko ekarpenak Ikus-entzuleriaren Ikaskuntzetara azpiatala.

[2] “Today, media scholars refer to songs, films, internet sites, video games, and television shows all as texts. In media studies, then, a text is a structured set of discursive codes comprised of visual and/or linguistic signs that is potentially meaningful and pleasurable for an audience.”

[3] “There is no stable entity which we can isolate and identify as the media audience, no single object that is unproblematically ´there´for us to observe and analyse.”

[4]  “in all cases the product is a fiction which serves the needs of the imagining institution. In no case is the audience ´real´, or external to its discursive construction.”

[5] Ikus Azterketaren mugak azpiatala.

Zer da telebista (ikustea)?

Hamaika laguni aisia zer den galdetuz gero, hamaika erantzun jasoko genituzkeela bagenioen aurreko atalean[1], eta antzera gertatzen da telebistari eta telebista ikusteari buruz galdetzerakoan. Telebista gure espazio mediatikoaren zati baino egituratzaile bilakatu da, gure komunikabideen ekosistemaren parte, eta pertsona orok du telebistarekiko iritzia eta telebistari buruzko ulermena. Elynn Haf Gruffyd Jonesek jaso bezala, telebistak nolabaiteko “unibertsaltasun eta abilezia” agertzen du bai “entretenimendu arinerako” zein “eztabaida sakonerako”, ume gazteenenengana zein belaunaldi zaharrenenengana heltzen da, eta ia etxe guztietara ailegatzen da (Jones, 2008: 58). Hain da nonahikoa, hain da egunerokoa haren presentzia ezen zuzenean ez bada zeharka pertsona oro dagoen kontaktuan telebistarekin. Hartara, telebista ulertzeko modu asko daude, eta ditugu, ezinbestean. Sarri “mundura irekitako mundua” bezala deskribatua, berri iturri, irakasle eta “komunitate irudikatuaren” eraikitzaile bezala ere hartua izan da. (Kortti & Mähönen, 2009: 50)[2], baina orohar telebistari kultura baxuko ezaugarriak egozten dizkiogu {{299 Levine, Elana 2008}}: “Telebista kalekoa baino etxekoa, garaikidea baino zaharkitua, adierazpen artistikorako bide baino lotura komertzialek mugatutakoa bezala marraztua izan da, eta komunikabideen aro berrian mugikorra eta interaktiboa baino estatikoa eta norabide bakarrekoa bezala marraztua da egun.” (Levine, 2008: 405)[3]. Bestela esanda, komunikabide zentrala eta nonahikoa izan arren, kultura gabeziaren edota maila kultural apalaren estigma ezarri izan zaio historikoki.

Bignellen ustez telebistaren izaera modu askotara ulertu, eta hortaz aztertu daiteke (Bignell, 2008: 2): testu bezala, telebista saioen analisiaren bidez; erakunde industrial bezala, honen antolaketa eta ekoizpen praktikak aztertuz; kultura bezala, kultura garaikidean duen lekua eta ikusentzuleriaren ikerketa soziologikoen bidez; eta historia bezala, telebistaren garapena eta beronen emankizunen politika aztertuz. Telebistaren ulermenak honen azterketa baldintzatzen du, eta alderantziz, telebistaren azterketak, honen ulermenari ematen dio forma.

Esan genezake haren adiera ezberdinetan, telebistak Le Diberdier eta Coste-Cerdanek (Coste Cerdan & Le Diberder, 1990) identifikatu gabeko objektu soziala osatzen duela telebistak: etxeko gailu elektronikoa, erakunde soziala, ikusentzunezko edukien ekoizpen, banaketa eta kontsumo sistema, aisiazko praktika, industria, merkatua…Javier Callejok aipaturiko nortasun anitzeko komunikabidea (Callejo, 1995) gizarte mailan irudikatutako ezaugarriak pilatuz doa, irudikapen hauen artean ikusleriarena berarena agertzen zaigularik, bere burua telebistaren aurrean irudikatuz. Komunikabideen ekosistema aldakorrean are zailagoa bihurtzen da telebista zer den argiro mugatzea eta telebista ikustea zer den zehazki eta behin betiko definitzea. Izan ere, telebistak gizartean duen kokapena aldakorra da, telebistaren erakundeak eurek eraldatze etengabean murgilduta daude, eta aldi berean “telebistaren ikusentzuleriaren kontzepzioak eta telebista ikustearen natura bera” (Bignell, 2008: 6) aldatzen ari dira.

 

Zentzu horretan Kelly-Holmesekin bat nator, “Telebista horren ikerketa-objektu erakargarri eta erronkakor egiten duena da hain zuzen ere hain frustrantea bihurtzen duena: bere ezegonkortasuna.” dionean (Kelly-Holmes, 1999: 1)[4]. Eta telebista ezegonkorra bada, zer esanik ez telebista ikusteaz. Bignellek aipatutako telebistaren izaera ezberdinak aztertzerako orduan telebista ikusterako orduan diziplinartasuna kritikatuko dute Michael Kackman eta abarrek “´telebista ikustearen´ jarduera sozial eta funtsean porotsua” (Kackman et al., 2011: 2)[5] aipatzerakoan. Telebista ez da errealitate hermetikoa, iragazkaitza, alderantziz: teknologikoki zein sozialki iragazkorra, porotsua den errealitate ezegonkor eta erronkaz betea osatzen du.

 

Jason Mittellek (Mittell, 2011) TiVoing Childhood (Haurtzaroa TiVo-tzen) artikuluan bere esperientzia pertsonalean oinarritutako hausnarketa proposatzen du grabagailu digitalek  familia osoaren, baina batez ere umeen, egungo telebistarekiko jokabideak eta beronen ulerkera nola eraldatu duten gogoratuz. Autoreak seme-alaben jaiotza eta TiVo telebista digitalerako sarbidea eta edukiak disko gogorrean grabatzea ahalbidetzen duen zerbitzuaren erosketa aipatzen ditu “komunikazio teknologien esangura” (Mittell, 2011: 46) aldarazi dioten bi gertakari gisa. Mittellen ustez, bai gurasoentzat eta baita umeentzat ere, ikus-entzunezko edukiak grabatu eta nahi erara ikusi ahal izateak telebista ulertzeko moduan zuzenean eragiten du, “gure teknologiaren erabilerak berauen esanahi eta erabileren perspektiba kokatzen”[6] (Mittell, 2011: 48) baitu. Zentzu horretan, komunikazio teknologien ikuspegi epistemologiko baten alde egiten du ikerlariak, pertsonek teknologia zehatz baten inguruan nola pentsatzen duten eta testuinguru teknologikoek gizarte praktikak nola baldintzatzen dituzten aztertzearen aldeko deia eginez.

Raymond Williamsek gogorarazi bezala, telebistaren asmakuntza ezin da gertakari bakarrera, ez eta gertakari segida zehatz batetara murriztu. Hala “[Telebistaren asmakuntza] elektrizitate, telegrafia, argazkigintza, film eta irratian emandako asmakuntza eta garapenen multzoen menpe egon zen (…) Baina epe bakoitzean beste helburu nagusi batzuekin burututako asmakuntzetan oinarritu beharra izan zuen bere egikaritzerako” (Williams & Williams, 2003: 7)[7]. Hartara, telebistaren ideiak helburu ezberdinetarako garatutako teknologia ezberdinen bateratzea ekarri zuen, bat-bateko asmakuntza teknologikoa baino gehiago. Garapen teknologikorako ideia ezberdinen (argazkigintza, telegrafoa, telefonoa…) oinordekoa da.  Esana dugu jada, gurutzbideko errealitate linguistikoa dela telebista izena, greziar eta latindar hitzen elkarketan, eta Williamsi jarraiki, gurutzbide teknologikoa ere gaineratu beharko genioke, digitalizazio prozesua hasi baino askoz lehenago hasitako komunikabideen bateratzearen adibidea osatzen duelarik. Ikerlariarentzat telebistaren teknologia modu isolatuan aztertzea, edo telebista saio edo kate bakarrari buruz aritzea zuhaitzak basotzat hartzea bezalakoa da, telebista “gizarte teknologia bat baita, balio kulturalen instantziazioa, denboran eta tokian errotutakoa. Kackman eta abarrek jaso bezala “Haren formak, egiturak eta esangurak ez datoz besterik gabe komunikabidearengandik, eta ez dira inoiz finkoak edo aldaezinak” (Kackman et al., 2011: 2)[8]. Williamsentzat telebista ulertzeko, hortaz, berau –beronen testuak, beronen erabilerak, beronen formak- testuinguru historiko eta kulturalean ondo kokatuta aztertu beharra dago, telebista ikustearen errealitatea ez baitator zuzenean komunikabidetik bertatik, kulturaren erakundetze zehatzen islatik baizik.

 

Telebista gizartean eta pertsonen egunerokotasunean hain errealitate sarkorra eta nonahikoa izanik, eta eraldaketa eta bateratze prozesu sakonean murgilduta dagoen komunikabideen ekosistema baten baitan, telebistaren espezifikotasuna geroz eta iheskorragoa zaigu. McLuhanek eta Dezuek aipatu bezala, ikustezina egiten zaigu sarri[9] (Deuze, 2011; McLuhan, 2008). Williamsek berak arazoa bere horretan aitortuko du: “Benetan ez dakigu, kasu zehatz bakoitzean, teknologia batez ari garen ala teknologiaren erabilera batez ari garen adibidez, beharrezko erakundeei buruz ala erakunde berezi eta aldagarrietaz, edukiari buruz ala formaz.” (Williams & Williams, 2003: 2)[10]. Egungo komunikabideen ekosisteman telebista zer den eta zer ez den behin eta betiko setatu beharrean ordea, telebistaren izaera ezegonkor eta iragazkor honek ikerketarako abagunea zabaltzen digulakoan nago. Izan ere telebista zer den eta telebista ikustea zer den galdetzea telebistarekiko gu zer garen galdetzea ere bada. Bi galderek, nire ustez, zeresan handia dute elkarrekiko.

---

[1] Ikus “Aisiaren esanahiak” lan honen 1. atalean.

[2] “Often described as a‘window on the world’, television is examined as a news medium, a teacher and a maker of an ‘imagined community’ (Anderson, 1983).”

[3] Television has been,and often still is,constructed as domestic rather than public, as old-fashioned rather than edgy, as a product of commercial constraints rather than artistic expressiveness,and now,in the new media age,as static and unidirectional rather than mobile and interactive.

[4] “What makes television such a fascinating and challenging object of study is precisely what makes it so frustrating: its instability.”

[5] “the essentially social, and porous, act of ´watching television´.”

[6] “…our use of technology frames our perspectives on its meanings and uses”

[7] “It depended on a complex of inventions and developments in electricity, telegraphy, photography and motion pictures, and radio.(…) Yet in each of these stages it depended for parts of its realisation on inventions made with other ends primarily in view”

[8] “Its forms, structures, and meanings neither inhere to the medium itself nor are ever fixed or immutable.”

[9] Ikus espazio mediatikoari dagokion atala.

[10] “We really do not know, in any particular case, whether, for example, we are talking about a technology or about the uses of a technology; about necessary institutions or particular and changeable institutions; about a content or about a form.”

Telebista gure garaian (lehen bertsio bat)

Zaila zaigu, ezinezkoa ez bada, XXI. mendeko hiritarraren aisiaz hitz egitea testu mediatikoen kontsumoaz, ekoizpenaz eta parte hartzeaz arduratu gabe, telebistarenak barne. ikus-entzunezkoen presentzia eta eragina areagotu egin dira gure gizartean pantailak eta gailuak txikitu, ugaldu eta garraiatzeko errazagoak bihurtu diren eta etxeko egongela, logela eta sukaldeak okupatu dituzten heinean. Baina eskaintzen diogun astiari begiratuta telebistak hedabideen errege izaten jarraitzen du Europako herrialdeen eta Euskal Herriko batez besteko joerei erreparatuta.
Telebista zentrala da, bai eskaintzen zaion denbora eta arretaren aldetik, eta baita pertsonen astialdian hartzen duen pisuaren aldetik ere. Hala ere telebistaren tokia zeharo aldatu egin da azken urteotan: aldaketa teknologiko eta sozialek telebistak paisaia mediatikoan duen kokapena zeharo eraldatu dute, eta argudiatu daiteke honen kokapenarekin batera haren ulerkera eta izaera ere bilakatu direla.
Internet bidezko irratiari irrati deitzen diogu, irrati uhinen bidez igorri eta jasotzen ez dugun arren. Gure eskuko telefonoek deiak egin eta hartzeaz gain filmak ikusteko, antzerkirako edo kontzertuetarako sarrerak erosteko, berriak irakurtzeko eta e-mailak erantzuteko balio duten arren, oraindik ere batez ere telefono deitzen diegu. Beste horrenbeste zinemarekin, non hasierako zuri beltzezko fotograma mutuei soinua ezezik 3. dimentsioa gehitu zaien, eta kasuren batean baita laugarrena ere , eta hala ere Lumière anaien zuri beltzezko film labur mutuei emandako denominazio bera darabilgu egunerokoan. Ikus-entzunezko edukien ekoizpen, banaketa eta kontsumorako sistema bezala telebista iragaite prozesu sakon batean murgilduta aurkitzen da telebista komunikabideen ekosistema osoari eragiten dioten eraldaketa teknologiko, industrial eta sozialen eraginez. Zein da, hortaz, egun telebista deritzogun telebista? Zertaz ari gara, telebista diogunean?
Greziar urruna (tele) eta latindar ikusmena (visio) lotzerakoan sortutako berba da tele-bista. Urrunekoa hurbil egiteko aparailua, bere izenean ere denboran eta espazioan banatuta ditugun bi hizkuntza batzen dituen eta beste hamaika hizkuntzara, tartean euskarara, isuri den terminoa. Telebista gurutzbide teknologikotik ezezik (telegrafoaren, argazkigintzaren eta irratiaren teknologien bateratzea ere bada telebista, beste askoren artean) gurutzbide linguistikotik sortutako errealitatea da telebistarena.
Lehen adiera bakarrekoak ziren telebista, pantaila edo tresna beraren terminoak definitzen zailagoak bihurtzen ari dira, ahalmen tekniko berriak garatzen eta erabilera ezberdinak ahalbidetzen doazen heinean. Behin tele-bista zena, hau da espazioan nahiz denboran urrun dagoenaren ikusteko gaitasuna, baina baita aukeraketa urruneko leku batetatik egiten den sistema, beti ere mugatua, ikusgai denaren gaineko kontrol handiagoa (magnetoskopioen time-shifting edo programazioaren denboraren gaineko kontrola edo pay-per-view edo eduki zehatzen erosketa eta kontsumorako funtzioak txertatzerakoan) eta testuen urruneko antolamentuarekiko nolabaiteko burujabetza bezalako ezaugarri berriak hartzen ari da.

Telebista aparatua, tresna bezala, urruneko emisioen hargailu (geroz eta digitalagoen) eta norberak aukeratutako eduki eta inguruneen (norbere bilduma multimediako edukiak, Erabiltzaileek Sortutako Edukiak, zein bideojolasak bezalako aisiazko inguru digitalak) pantaila bihurtu da apurka apurka: leiho eta ispilu, aldi berean.
Etxeko magnetoskopioek telebistaren denboraren gaineko kontrola ekarri bazuten etxeetara, edukien grabaketa eta kontsumo asinkronikoa ahalbidetuz, interneterako banda zabaleko sarbideak espazioaren gaineko nagusitasuna eskaini du, muga geografikoez haraindiko edukiak eskuratzea posible eginez. VHS teknologiak telebista saioen ordutegiei garrantzia kendu bazien, internet herrialde eta telebista kateen arteko mugak eraisten ari da telebista-zale askorentzat. Era berean, telebista digitalak eta komunikabideen ekosisteman parte hartzen duten bestelako komunikazioaren teknologiek sekula ez bezalako parte-hartzea eta zeresana ahalbidetu dizkiote hartzaile/erabiltzaileari.
Urruna hurbiltzen ari da gure garaiko telebistan. Bai ikus-entzunezko edukien sortaren zabaltzearen aldetik espazio/denboraren koordenatuei dagokienez, eta baita edukiaren aukeraketa eta antolaketari dagokionez ere, ikusentzuleriari kontrol handiagoa eskaintzerakoan. Telebista, gailu bezala, teknikoki urruneko emisioen hargailu hutsetik haratago ikusleriaren aisiazko praktiken, edo, nahiago bada, entretenimenduzko edo aisiazko esperientzien bilaketarako jardueren zerbitzura dagoen tresna bilakatzen ari da geroz eta gehiago. Lehen telebista edo urruneko ikusmena zena holo-bista edo erabateko ikusmen edo guztizko ikusmen bilakatzen ari dela argudiatu daiteke, kanpotik ezarritako edukien artikulazioa gainditzea ahalbidetzen baitu, neurri batean, espazio eta denboraren gaineko kontrol handiagoa eskainiz hartzailea baino gehiago erabiltzaile bihurtzen ari denari. Edo, ingurunearen metaforarekin jarraiki, eko-bistaz hitz egin genezake agian: bateratze prozesu etengabekoan murgilduta dagoen testu, formatu eta plataformen arteko elkar mendekotasunaz, non ikusentzuleriak bere jarduera ingurune anizkunetan bideratzen duen. Komunikabideen ekosistema konplexu eta aldakorraren baitan, eko-bistak unean uneko beharrizan eta desirei unean uneko aukerekin erantzutea ahalbidetuko luke, norbere testuingurura moldatuz, beren-beregi konfiguratuz gailua eta beronen ulerkera errealitate pertsonal eta sozialera.