Zer da telebista (ikustea)?

Hamaika laguni aisia zer den galdetuz gero, hamaika erantzun jasoko genituzkeela bagenioen aurreko atalean[1], eta antzera gertatzen da telebistari eta telebista ikusteari buruz galdetzerakoan. Telebista gure espazio mediatikoaren zati baino egituratzaile bilakatu da, gure komunikabideen ekosistemaren parte, eta pertsona orok du telebistarekiko iritzia eta telebistari buruzko ulermena. Elynn Haf Gruffyd Jonesek jaso bezala, telebistak nolabaiteko “unibertsaltasun eta abilezia” agertzen du bai “entretenimendu arinerako” zein “eztabaida sakonerako”, ume gazteenenengana zein belaunaldi zaharrenenengana heltzen da, eta ia etxe guztietara ailegatzen da (Jones, 2008: 58). Hain da nonahikoa, hain da egunerokoa haren presentzia ezen zuzenean ez bada zeharka pertsona oro dagoen kontaktuan telebistarekin. Hartara, telebista ulertzeko modu asko daude, eta ditugu, ezinbestean. Sarri “mundura irekitako mundua” bezala deskribatua, berri iturri, irakasle eta “komunitate irudikatuaren” eraikitzaile bezala ere hartua izan da. (Kortti & Mähönen, 2009: 50)[2], baina orohar telebistari kultura baxuko ezaugarriak egozten dizkiogu {{299 Levine, Elana 2008}}: “Telebista kalekoa baino etxekoa, garaikidea baino zaharkitua, adierazpen artistikorako bide baino lotura komertzialek mugatutakoa bezala marraztua izan da, eta komunikabideen aro berrian mugikorra eta interaktiboa baino estatikoa eta norabide bakarrekoa bezala marraztua da egun.” (Levine, 2008: 405)[3]. Bestela esanda, komunikabide zentrala eta nonahikoa izan arren, kultura gabeziaren edota maila kultural apalaren estigma ezarri izan zaio historikoki.

Bignellen ustez telebistaren izaera modu askotara ulertu, eta hortaz aztertu daiteke (Bignell, 2008: 2): testu bezala, telebista saioen analisiaren bidez; erakunde industrial bezala, honen antolaketa eta ekoizpen praktikak aztertuz; kultura bezala, kultura garaikidean duen lekua eta ikusentzuleriaren ikerketa soziologikoen bidez; eta historia bezala, telebistaren garapena eta beronen emankizunen politika aztertuz. Telebistaren ulermenak honen azterketa baldintzatzen du, eta alderantziz, telebistaren azterketak, honen ulermenari ematen dio forma.

Esan genezake haren adiera ezberdinetan, telebistak Le Diberdier eta Coste-Cerdanek (Coste Cerdan & Le Diberder, 1990) identifikatu gabeko objektu soziala osatzen duela telebistak: etxeko gailu elektronikoa, erakunde soziala, ikusentzunezko edukien ekoizpen, banaketa eta kontsumo sistema, aisiazko praktika, industria, merkatua…Javier Callejok aipaturiko nortasun anitzeko komunikabidea (Callejo, 1995) gizarte mailan irudikatutako ezaugarriak pilatuz doa, irudikapen hauen artean ikusleriarena berarena agertzen zaigularik, bere burua telebistaren aurrean irudikatuz. Komunikabideen ekosistema aldakorrean are zailagoa bihurtzen da telebista zer den argiro mugatzea eta telebista ikustea zer den zehazki eta behin betiko definitzea. Izan ere, telebistak gizartean duen kokapena aldakorra da, telebistaren erakundeak eurek eraldatze etengabean murgilduta daude, eta aldi berean “telebistaren ikusentzuleriaren kontzepzioak eta telebista ikustearen natura bera” (Bignell, 2008: 6) aldatzen ari dira.

 

Zentzu horretan Kelly-Holmesekin bat nator, “Telebista horren ikerketa-objektu erakargarri eta erronkakor egiten duena da hain zuzen ere hain frustrantea bihurtzen duena: bere ezegonkortasuna.” dionean (Kelly-Holmes, 1999: 1)[4]. Eta telebista ezegonkorra bada, zer esanik ez telebista ikusteaz. Bignellek aipatutako telebistaren izaera ezberdinak aztertzerako orduan telebista ikusterako orduan diziplinartasuna kritikatuko dute Michael Kackman eta abarrek “´telebista ikustearen´ jarduera sozial eta funtsean porotsua” (Kackman et al., 2011: 2)[5] aipatzerakoan. Telebista ez da errealitate hermetikoa, iragazkaitza, alderantziz: teknologikoki zein sozialki iragazkorra, porotsua den errealitate ezegonkor eta erronkaz betea osatzen du.

 

Jason Mittellek (Mittell, 2011) TiVoing Childhood (Haurtzaroa TiVo-tzen) artikuluan bere esperientzia pertsonalean oinarritutako hausnarketa proposatzen du grabagailu digitalek  familia osoaren, baina batez ere umeen, egungo telebistarekiko jokabideak eta beronen ulerkera nola eraldatu duten gogoratuz. Autoreak seme-alaben jaiotza eta TiVo telebista digitalerako sarbidea eta edukiak disko gogorrean grabatzea ahalbidetzen duen zerbitzuaren erosketa aipatzen ditu “komunikazio teknologien esangura” (Mittell, 2011: 46) aldarazi dioten bi gertakari gisa. Mittellen ustez, bai gurasoentzat eta baita umeentzat ere, ikus-entzunezko edukiak grabatu eta nahi erara ikusi ahal izateak telebista ulertzeko moduan zuzenean eragiten du, “gure teknologiaren erabilerak berauen esanahi eta erabileren perspektiba kokatzen”[6] (Mittell, 2011: 48) baitu. Zentzu horretan, komunikazio teknologien ikuspegi epistemologiko baten alde egiten du ikerlariak, pertsonek teknologia zehatz baten inguruan nola pentsatzen duten eta testuinguru teknologikoek gizarte praktikak nola baldintzatzen dituzten aztertzearen aldeko deia eginez.

Raymond Williamsek gogorarazi bezala, telebistaren asmakuntza ezin da gertakari bakarrera, ez eta gertakari segida zehatz batetara murriztu. Hala “[Telebistaren asmakuntza] elektrizitate, telegrafia, argazkigintza, film eta irratian emandako asmakuntza eta garapenen multzoen menpe egon zen (…) Baina epe bakoitzean beste helburu nagusi batzuekin burututako asmakuntzetan oinarritu beharra izan zuen bere egikaritzerako” (Williams & Williams, 2003: 7)[7]. Hartara, telebistaren ideiak helburu ezberdinetarako garatutako teknologia ezberdinen bateratzea ekarri zuen, bat-bateko asmakuntza teknologikoa baino gehiago. Garapen teknologikorako ideia ezberdinen (argazkigintza, telegrafoa, telefonoa…) oinordekoa da.  Esana dugu jada, gurutzbideko errealitate linguistikoa dela telebista izena, greziar eta latindar hitzen elkarketan, eta Williamsi jarraiki, gurutzbide teknologikoa ere gaineratu beharko genioke, digitalizazio prozesua hasi baino askoz lehenago hasitako komunikabideen bateratzearen adibidea osatzen duelarik. Ikerlariarentzat telebistaren teknologia modu isolatuan aztertzea, edo telebista saio edo kate bakarrari buruz aritzea zuhaitzak basotzat hartzea bezalakoa da, telebista “gizarte teknologia bat baita, balio kulturalen instantziazioa, denboran eta tokian errotutakoa. Kackman eta abarrek jaso bezala “Haren formak, egiturak eta esangurak ez datoz besterik gabe komunikabidearengandik, eta ez dira inoiz finkoak edo aldaezinak” (Kackman et al., 2011: 2)[8]. Williamsentzat telebista ulertzeko, hortaz, berau –beronen testuak, beronen erabilerak, beronen formak- testuinguru historiko eta kulturalean ondo kokatuta aztertu beharra dago, telebista ikustearen errealitatea ez baitator zuzenean komunikabidetik bertatik, kulturaren erakundetze zehatzen islatik baizik.

 

Telebista gizartean eta pertsonen egunerokotasunean hain errealitate sarkorra eta nonahikoa izanik, eta eraldaketa eta bateratze prozesu sakonean murgilduta dagoen komunikabideen ekosistema baten baitan, telebistaren espezifikotasuna geroz eta iheskorragoa zaigu. McLuhanek eta Dezuek aipatu bezala, ikustezina egiten zaigu sarri[9] (Deuze, 2011; McLuhan, 2008). Williamsek berak arazoa bere horretan aitortuko du: “Benetan ez dakigu, kasu zehatz bakoitzean, teknologia batez ari garen ala teknologiaren erabilera batez ari garen adibidez, beharrezko erakundeei buruz ala erakunde berezi eta aldagarrietaz, edukiari buruz ala formaz.” (Williams & Williams, 2003: 2)[10]. Egungo komunikabideen ekosisteman telebista zer den eta zer ez den behin eta betiko setatu beharrean ordea, telebistaren izaera ezegonkor eta iragazkor honek ikerketarako abagunea zabaltzen digulakoan nago. Izan ere telebista zer den eta telebista ikustea zer den galdetzea telebistarekiko gu zer garen galdetzea ere bada. Bi galderek, nire ustez, zeresan handia dute elkarrekiko.

---

[1] Ikus “Aisiaren esanahiak” lan honen 1. atalean.

[2] “Often described as a‘window on the world’, television is examined as a news medium, a teacher and a maker of an ‘imagined community’ (Anderson, 1983).”

[3] Television has been,and often still is,constructed as domestic rather than public, as old-fashioned rather than edgy, as a product of commercial constraints rather than artistic expressiveness,and now,in the new media age,as static and unidirectional rather than mobile and interactive.

[4] “What makes television such a fascinating and challenging object of study is precisely what makes it so frustrating: its instability.”

[5] “the essentially social, and porous, act of ´watching television´.”

[6] “…our use of technology frames our perspectives on its meanings and uses”

[7] “It depended on a complex of inventions and developments in electricity, telegraphy, photography and motion pictures, and radio.(…) Yet in each of these stages it depended for parts of its realisation on inventions made with other ends primarily in view”

[8] “Its forms, structures, and meanings neither inhere to the medium itself nor are ever fixed or immutable.”

[9] Ikus espazio mediatikoari dagokion atala.

[10] “We really do not know, in any particular case, whether, for example, we are talking about a technology or about the uses of a technology; about necessary institutions or particular and changeable institutions; about a content or about a form.”

Telebista gure garaian (lehen bertsio bat)

Zaila zaigu, ezinezkoa ez bada, XXI. mendeko hiritarraren aisiaz hitz egitea testu mediatikoen kontsumoaz, ekoizpenaz eta parte hartzeaz arduratu gabe, telebistarenak barne. ikus-entzunezkoen presentzia eta eragina areagotu egin dira gure gizartean pantailak eta gailuak txikitu, ugaldu eta garraiatzeko errazagoak bihurtu diren eta etxeko egongela, logela eta sukaldeak okupatu dituzten heinean. Baina eskaintzen diogun astiari begiratuta telebistak hedabideen errege izaten jarraitzen du Europako herrialdeen eta Euskal Herriko batez besteko joerei erreparatuta.
Telebista zentrala da, bai eskaintzen zaion denbora eta arretaren aldetik, eta baita pertsonen astialdian hartzen duen pisuaren aldetik ere. Hala ere telebistaren tokia zeharo aldatu egin da azken urteotan: aldaketa teknologiko eta sozialek telebistak paisaia mediatikoan duen kokapena zeharo eraldatu dute, eta argudiatu daiteke honen kokapenarekin batera haren ulerkera eta izaera ere bilakatu direla.
Internet bidezko irratiari irrati deitzen diogu, irrati uhinen bidez igorri eta jasotzen ez dugun arren. Gure eskuko telefonoek deiak egin eta hartzeaz gain filmak ikusteko, antzerkirako edo kontzertuetarako sarrerak erosteko, berriak irakurtzeko eta e-mailak erantzuteko balio duten arren, oraindik ere batez ere telefono deitzen diegu. Beste horrenbeste zinemarekin, non hasierako zuri beltzezko fotograma mutuei soinua ezezik 3. dimentsioa gehitu zaien, eta kasuren batean baita laugarrena ere , eta hala ere Lumière anaien zuri beltzezko film labur mutuei emandako denominazio bera darabilgu egunerokoan. Ikus-entzunezko edukien ekoizpen, banaketa eta kontsumorako sistema bezala telebista iragaite prozesu sakon batean murgilduta aurkitzen da telebista komunikabideen ekosistema osoari eragiten dioten eraldaketa teknologiko, industrial eta sozialen eraginez. Zein da, hortaz, egun telebista deritzogun telebista? Zertaz ari gara, telebista diogunean?
Greziar urruna (tele) eta latindar ikusmena (visio) lotzerakoan sortutako berba da tele-bista. Urrunekoa hurbil egiteko aparailua, bere izenean ere denboran eta espazioan banatuta ditugun bi hizkuntza batzen dituen eta beste hamaika hizkuntzara, tartean euskarara, isuri den terminoa. Telebista gurutzbide teknologikotik ezezik (telegrafoaren, argazkigintzaren eta irratiaren teknologien bateratzea ere bada telebista, beste askoren artean) gurutzbide linguistikotik sortutako errealitatea da telebistarena.
Lehen adiera bakarrekoak ziren telebista, pantaila edo tresna beraren terminoak definitzen zailagoak bihurtzen ari dira, ahalmen tekniko berriak garatzen eta erabilera ezberdinak ahalbidetzen doazen heinean. Behin tele-bista zena, hau da espazioan nahiz denboran urrun dagoenaren ikusteko gaitasuna, baina baita aukeraketa urruneko leku batetatik egiten den sistema, beti ere mugatua, ikusgai denaren gaineko kontrol handiagoa (magnetoskopioen time-shifting edo programazioaren denboraren gaineko kontrola edo pay-per-view edo eduki zehatzen erosketa eta kontsumorako funtzioak txertatzerakoan) eta testuen urruneko antolamentuarekiko nolabaiteko burujabetza bezalako ezaugarri berriak hartzen ari da.

Telebista aparatua, tresna bezala, urruneko emisioen hargailu (geroz eta digitalagoen) eta norberak aukeratutako eduki eta inguruneen (norbere bilduma multimediako edukiak, Erabiltzaileek Sortutako Edukiak, zein bideojolasak bezalako aisiazko inguru digitalak) pantaila bihurtu da apurka apurka: leiho eta ispilu, aldi berean.
Etxeko magnetoskopioek telebistaren denboraren gaineko kontrola ekarri bazuten etxeetara, edukien grabaketa eta kontsumo asinkronikoa ahalbidetuz, interneterako banda zabaleko sarbideak espazioaren gaineko nagusitasuna eskaini du, muga geografikoez haraindiko edukiak eskuratzea posible eginez. VHS teknologiak telebista saioen ordutegiei garrantzia kendu bazien, internet herrialde eta telebista kateen arteko mugak eraisten ari da telebista-zale askorentzat. Era berean, telebista digitalak eta komunikabideen ekosisteman parte hartzen duten bestelako komunikazioaren teknologiek sekula ez bezalako parte-hartzea eta zeresana ahalbidetu dizkiote hartzaile/erabiltzaileari.
Urruna hurbiltzen ari da gure garaiko telebistan. Bai ikus-entzunezko edukien sortaren zabaltzearen aldetik espazio/denboraren koordenatuei dagokienez, eta baita edukiaren aukeraketa eta antolaketari dagokionez ere, ikusentzuleriari kontrol handiagoa eskaintzerakoan. Telebista, gailu bezala, teknikoki urruneko emisioen hargailu hutsetik haratago ikusleriaren aisiazko praktiken, edo, nahiago bada, entretenimenduzko edo aisiazko esperientzien bilaketarako jardueren zerbitzura dagoen tresna bilakatzen ari da geroz eta gehiago. Lehen telebista edo urruneko ikusmena zena holo-bista edo erabateko ikusmen edo guztizko ikusmen bilakatzen ari dela argudiatu daiteke, kanpotik ezarritako edukien artikulazioa gainditzea ahalbidetzen baitu, neurri batean, espazio eta denboraren gaineko kontrol handiagoa eskainiz hartzailea baino gehiago erabiltzaile bihurtzen ari denari. Edo, ingurunearen metaforarekin jarraiki, eko-bistaz hitz egin genezake agian: bateratze prozesu etengabekoan murgilduta dagoen testu, formatu eta plataformen arteko elkar mendekotasunaz, non ikusentzuleriak bere jarduera ingurune anizkunetan bideratzen duen. Komunikabideen ekosistema konplexu eta aldakorraren baitan, eko-bistak unean uneko beharrizan eta desirei unean uneko aukerekin erantzutea ahalbidetuko luke, norbere testuingurura moldatuz, beren-beregi konfiguratuz gailua eta beronen ulerkera errealitate pertsonal eta sozialera.